اولین بار که من چنگ را در یک فیلم تاریخی دیدم، در فیلم یوسف پیامبر و در صحنه هایی که زلیخا دیده می شد بود. برایم جالب بود که در آن دوره تاریخی سازی به این شکل وجود داشته است.
همین موضوع باعث شد درباره تاریخچه چنگ تحقیق کنم و متوجه شوم که این ساز بسیار قدیمی تر از چیزی است که شاید تصور کنیم.
چنگ یا Harp یکی از قدیمی ترین سازهای زهی جهان است و تاریخ آن به هزاران سال قبل برمی گردد.
البته نمی توان گفت چنگ را یک نفر یا حتی یک کشور خاص اختراع کرده است. نمونه های بسیار قدیمی از چنگ در تمدن های باستانی مصر و بین النهرین دیده شده است.
برای مثال، موزه متروپولیتن یک چنگ مصری مربوط به حدود ۲۰۳۰ تا ۱۶۴۰ پیش از میلاد دارد. نمونه های دیگری از چنگ های مصر باستان نیز مربوط به حدود ۱۶۴۰ تا ۱۴۵۰ و ۱۵۸۰ تا ۱۲۹۵ پیش از میلاد هستند.
یعنی وقتی ما درباره چنگ صحبت می کنیم، داریم درباره سازی صحبت می کنیم که بیش از ۳۵۰۰ سال پیش نمونه های واقعی و قابل بررسی از آن وجود داشته است.
چنگ چگونه صدا تولید می کند؟
چنگ یک ساز زهی (Chordophone) است.
ساختمان آن به طور ساده از یک بدنه چوبی، جعبه صوتی و تعدادی سیم تشکیل شده است.
نوازنده با انگشت سیم ها را به ارتعاش درمی آورد.
ارتعاش سیم به بدنه و صفحه صوتی منتقل می شود و بدنه نیز باعث تقویت و پخش صدا می شود.
در واقع اصل تولید صدا در چنگ همان چیزی است که در بسیاری از سازهای زهی دیگر هم می بینیم:
کد: انتخاب همه
انگشت نوازنده
↓
ارتعاش سیم
↓
انتقال ارتعاش به بدنه
↓
ارتعاش صفحه صوتی
↓
تقویت و پخش صدا
چرا سیم های چنگ اندازه های مختلف دارند؟
اگر به یک چنگ نگاه کنید، می بینید که سیم ها از نظر طول و ضخامت با یکدیگر متفاوت هستند.
سیم های بلندتر و ضخیم تر معمولا نت های بم تری تولید می کنند و سیم های کوتاه تر و نازک تر نت های زیرتر.
بنابراین برای تولید محدوده صوتی گسترده، چنگ به مجموعه ای از سیم هایی با طول و ضخامت متفاوت نیاز دارد.
در چنگ های امروزی معمولا از سیم هایی با جنس های مختلف استفاده می شود.
سیم های محدوده میانی و زیر می توانند از جنس روده یا مواد مصنوعی باشند و برای نت های بم تر از سیم های فلزی استفاده می شود.
در نمونه های تاریخی نیز استفاده از روده برای سیم سازهای زهی کاملا مستند است. برای مثال در منابع موزه متروپولیتن، سیم های روده ای Gut Strings در سازهای زهی تاریخی دیده می شوند.
اما درباره چنگ های بسیار قدیمی باید احتیاط کنیم؛ چون همه سیم های سازهای باستانی باقی نمانده اند و نمی توان با اطمینان درباره جنس تمام سیم های یک دوره تاریخی صحبت کرد.
چنگ های قدیمی چند سیم داشتند؟
تعداد سیم های چنگ در طول تاریخ ثابت نبوده است.
چنگ های بسیار قدیمی می توانستند فقط چند سیم داشته باشند.
برای مثال، یکی از چنگ های مصر باستان که در موزه متروپولیتن نگهداری می شود، دارای پنج سیم بوده است.
بعدها سازندگان چنگ تعداد سیم ها را افزایش دادند و چنگ ها در اندازه ها و شکل های مختلف ساخته شدند.
بنابراین چنگ امروزی نتیجه هزاران سال تغییر و تکامل این ساز است.
آیا چنگ فقط یک ساز دیاتونیک است؟
در شکل سنتی چنگ، سیم ها معمولا بر اساس نت های یک سیستم دیاتونیک مرتب می شوند.
یعنی مانند نت های:
A - B - C - D - E - F - G
و سپس این الگو در اکتاوهای مختلف تکرار می شود.
اما این به معنی آن نیست که چنگ فقط می تواند نت های دیاتونیک را اجرا کند.
چنگ های مدرن، مخصوصا Pedal Harp، دارای مکانیزمی هستند که به نوازنده اجازه می دهد نت ها را تغییر دهد.
پدال های چنگ دقیقا چه کاری انجام می دهند؟
اینجا یکی از جالب ترین قسمت های چنگ های بزرگ است.
چنگ های پدالی معمولا دارای ۷ پدال هستند.
هر پدال مربوط به یکی از هفت نام نت است:
C - D - E - F - G - A - B
این پدال ها به یک سیستم مکانیکی متصل هستند که وضعیت نت مربوط به خود را تغییر می دهد.
در چنگ های پدالی مدرن، هر پدال می تواند نت مربوط به خود را بین سه حالت قرار دهد:
بمل → بکار → دیز
یعنی مثلا پدال C می تواند وضعیت تمام سیم های C در اکتاوهای مختلف را تغییر دهد.
در نتیجه اگر پدال C را تغییر دهیم، فقط یک سیم تغییر نمی کند؛ بلکه تمام نت های C در محدوده ساز تغییر می کنند.
این یکی از ویژگی های بسیار هوشمندانه چنگ پدالی است.
در واقع نوازنده با پاهای خود بخشی از سیستم کوک ساز را کنترل می کند.
موزه متروپولیتن نیز در توضیح یک چنگ پدالی Lyon & Healy، وجود هفت پدال دو مرحله ای را ثبت کرده و توضیح می دهد که این مکانیزم می تواند ارتفاع نت را یک یا دو نیم پرده تغییر دهد.
پس چنگ را با پا کوک می کنیم؟
نه دقیقا.
پدال های چنگ برای تغییر سریع ارتفاع نت ها هنگام نوازندگی طراحی شده اند، نه اینکه نوازنده هر بار ساز را از صفر کوک کند.
مثلا اگر نوازنده بخواهد نت C را دیز کند، پدال C را تغییر می دهد و مکانیزم مربوطه باعث می شود سیم های C به اندازه یک نیم پرده تغییر ارتفاع دهند.
این ویژگی باعث شده چنگ بتواند در موسیقی کروماتیک و در گام ها و آکوردهای مختلف استفاده شود.
یک شباهت جالب با پیانو
اگر چنگ و پیانو را کنار هم بگذاریم، شاید در نگاه اول ارتباط زیادی بین آنها نبینیم.
اما یک شباهت مهم دارند:
هر دو ساز از سیم برای تولید صدای اصلی استفاده می کنند.
در پیانو، چکش به سیم ضربه می زند.
در چنگ، انگشت نوازنده مستقیما سیم را به ارتعاش درمی آورد.
البته سیستم این دو ساز کاملا متفاوت است.
پیانو دارای صفحه صوتی، پل، چکش و مکانیزم کلاویه است؛ در حالی که در چنگ، سیم مستقیما توسط نوازنده زخمه می خورد.
یک تفاوت جالب دیگر هم وجود دارد:
پیانو دارای پدال است، اما پدال های پیانو معمولا برای تغییر رنگ، شدت یا ادامه صدای نت استفاده می شوند؛ در حالی که پدال های چنگ پدالی مستقیما برای تغییر ارتفاع نت ها به کار می روند.
چنگ از چه زمانی پدال پیدا کرد؟
چنگ های اولیه چنین سیستم پیشرفته ای نداشتند.
در طول تاریخ، سازندگان روش های مختلفی برای تغییر نت های چنگ ایجاد کردند.
چنگ پدالی به شکل مدرن خود در اروپا تکامل پیدا کرد و یکی از مهم ترین پیشرفت های آن، سیستم Double Action بود.
این سیستم به ساز اجازه می دهد هر نت را از حالت بمل به بکار و سپس دیز تغییر دهد.
یکی از مهم ترین نوآوری ها در این زمینه توسط Sébastien Érard در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم توسعه پیدا کرد.
این پیشرفت نقش بسیار مهمی در تبدیل چنگ به سازی مناسب برای موسیقی هارمونیک و ارکسترال داشت.
آیا چنگ امروزی کاملا کروماتیک است؟
اگر منظورمان این باشد که نوازنده بتواند با استفاده از پدال ها تمام نت های کروماتیک را اجرا کند، بله، چنگ پدالی مدرن قابلیت اجرای موسیقی کروماتیک را دارد.
اما ساختار سیم های آن همچنان بر اساس هفت نام نت اصلی است.
یعنی به جای اینکه برای هر نیم پرده یک سیم جدا داشته باشیم، پدال ها ارتفاع نت های مشخص را تغییر می دهند.
این موضوع باعث می شود چنگ بتواند آکوردها، گام ها و قطعات بسیار پیچیده را اجرا کند.
چرا چنگ این شکل عجیب را دارد؟
شکل چنگ فقط برای زیبایی نیست.
سه بخش اصلی ساز نقش مهمی دارند:
- []Soundboard برای انتقال و تقویت ارتعاش سیم ها
[]Neck برای نگه داشتن قسمت بالایی سیم ها - Column برای تحمل نیروی بسیار زیاد کشش سیم ها
به همین دلیل ستون جلویی چنگ نقش مهمی در استحکام ساز دارد.
البته چنگ های مصر باستان همیشه چنین ستون مستقیمی مانند چنگ های اروپایی امروزی نداشتند. برخی از چنگ های مصری دارای ساختار قوسی بودند و جعبه صوتی و گردن ساز شکل متفاوتی داشت.
و در نهایت...
چنگ چیزی نیست که در چند صد سال اخیر اختراع شده باشد.
این ساز هزاران سال قدمت دارد و نمونه های تاریخی آن را در تمدن های باستانی، مخصوصا مصر و بین النهرین، می بینیم.
از چنگ های کوچک با چند سیم گرفته تا چنگ های بزرگ ارکسترال امروزی، این ساز مسیر بسیار طولانی را طی کرده است.
امروز وقتی یک نوازنده چنگ پدالی را می نوازد و همزمان با دست ها سیم ها را اجرا و با پاهای خود پدال ها را کنترل می کند، در واقع نتیجه هزاران سال تکامل یک ساز را می بینیم.
چنگ یکی از قدیمی ترین سازهای زهی جهان است؛ سازی که از چند سیم ساده در تمدن های باستانی، به یک ساز پیچیده و کروماتیک در ارکسترهای امروزی تبدیل شده است.
از اینکه این انجمن را برای تبادل نظر انتخاب کردهاید، سپاسگزارم. / حسین صباغی