اما ارگ (Pipe Organ) یک ساز کاملا متفاوت است.
ارگ لوله ای یکی از بزرگ ترین و پیچیده ترین سازهای موسیقی جهان است و برخلاف کیبوردهای امروزی، صدای اصلی آن از هوا و لوله های صوتی تولید می شود.
ارگ دقیقا چیست؟
ارگ در اصل یک ساز بادی (Wind Instrument) است.
در داخل ارگ تعداد زیادی لوله وجود دارد که به آنها Pipe گفته می شود. هر لوله برای تولید یک صدای مشخص طراحی شده است.
هوای فشرده از قسمت پایین وارد لوله می شود و ستون هوای داخل لوله را به ارتعاش درمی آورد. این ارتعاش همان چیزی است که صدای ارگ را ایجاد می کند.
در ارگ های بزرگ ممکن است هزاران لوله وجود داشته باشد.
برای مثال اگر یک ارگ بخواهد یک صدای فلوت را در نت های مختلف تولید کند، برای هر نت به لوله های مناسب نیاز دارد. اگر چند صدای متفاوت نیز بخواهیم، تعداد لوله ها بسیار بیشتر می شود.
ارگ چگونه صدا تولید می کند؟
ساختار اصلی را می توان خیلی ساده این طور تصور کرد:
کد: انتخاب همه
هوا
↓
Wind Chest
↓
Valve
↓
Pipe
↓
ارتعاش ستون هوا
↓
صدا
وقتی نوازنده یک کلاویه را فشار می دهد، مکانیزم مربوط به آن کلاویه اجازه می دهد هوا وارد لوله مناسب شود.
در نتیجه لوله شروع به صدا دادن می کند.
در ارگ های قدیمی این ارتباط می توانست کاملا مکانیکی باشد؛ یعنی حرکت انگشت نوازنده از طریق اهرم ها و قطعات مکانیکی به دریچه هوا منتقل می شد.
در ارگ های جدید علاوه بر سیستم های مکانیکی، سیستم های الکتریکی و الکترونیکی نیز وجود دارند که می توانند فرمان باز شدن دریچه ها را منتقل کنند.
پس چرا ارگ این همه کلاویه دارد؟
اینجا یکی از جذاب ترین قسمت های ارگ است.
ارگ های بزرگ معمولا فقط یک ردیف کلاویه ندارند.
به هر ردیف کلاویه Manual گفته می شود و نوازنده می تواند با دست های خود چند ردیف کلاویه را همزمان بنوازد.
بسته به نوع و اندازه ارگ ممکن است دو، سه، چهار یا حتی تعداد بیشتری Manual وجود داشته باشد.
هر Manual می تواند به مجموعه متفاوتی از لوله ها و صداها متصل باشد.
بنابراین نوازنده می تواند با دست راست روی یک Manual و با دست چپ روی Manual دیگری بنوازد و همزمان از صداهای متفاوت استفاده کند.
Stop چیست؟
اگر بخواهیم راز تنوع صدای ارگ را بفهمیم، باید با مفهوم Stop آشنا شویم.
Stop ها در واقع به نوازنده اجازه می دهند مجموعه خاصی از لوله ها و در نتیجه یک رنگ صوتی مشخص را انتخاب کند.
برای مثال یک Stop می تواند صدایی شبیه فلوت ایجاد کند و دیگری صدایی شبیه سازهای زبانه دار یا صداهای پرقدرت تر.
به همین دلیل یک کلاویه می تواند بسته به Stop های انتخاب شده، صداهای کاملا متفاوتی ایجاد کند.
حتی می توان چند Stop را همزمان فعال کرد و چند گروه از لوله ها را با هم به صدا درآورد.
به این ترتیب نوازنده عملا مثل یک تنظیم کننده، رنگ صدای ساز را انتخاب می کند.
چرا روی Stop ها عددهایی مثل 8' و 4' نوشته شده؟
این اعداد به ارتفاع صوتی یا Pitch مربوط هستند.
مثلا یک Stop با عنوان:
8'
صدای اصلی را در ارتفاع معمول آن تولید می کند.
در حالی که:
4'
یک اکتاو بالاتر از 8' صدا می دهد.
به همین دلیل با انتخاب Stop های مختلف می توان یک نت را با رجیسترهای متفاوت و حتی چند رجیستر همزمان اجرا کرد.
پدال های ارگ برای چه هستند؟
پایین ارگ های بزرگ معمولا یک صفحه بزرگ از کلاویه های مخصوص پا وجود دارد که به آن:
Pedalboard
گفته می شود.
نوازنده با پاهای خود نت های بم را اجرا می کند.
بنابراین نوازنده ارگ می تواند:
- []با دست راست روی یک Manual بنوازد.
[]با دست چپ روی Manual دیگری بنوازد. - همزمان با پاهای خود روی Pedalboard نت های بم را اجرا کند.
البته همه پدال های زیر پای نوازنده برای اجرای نت نیستند؛ بعضی پدال ها، مانند Swell Pedal، برای کنترل شدت صدا و باز و بسته کردن پرده های یک محفظه صوتی استفاده می شوند.
آیا همه ارگ ها ۹ اکتاو هستند؟
خیر.
این یکی از نکاتی است که درباره ارگ معمولا اشتباه گفته می شود.
ارگ ها در اندازه های بسیار متفاوت ساخته می شوند و تعداد لوله ها، Manual ها، Stop ها و محدوده صوتی آنها با یکدیگر فرق دارد.
بعضی ارگ ها بسیار کوچک هستند و بعضی دیگر هزاران لوله دارند.
بنابراین نمی توان گفت «ارگ استاندارد ۹ اکتاو است».
محدوده صوتی یک ارگ بزرگ می تواند بسیار گسترده باشد، اما مقدار دقیق آن به طراحی همان ساز بستگی دارد.
ارگ از کجا آمده است؟
تاریخ ارگ بسیار قدیمی تر از کلیساهای اروپایی است.
ریشه تاریخی آن به ساز باستانی Hydraulis برمی گردد که در اسکندریه در حدود قرن سوم پیش از میلاد ساخته شد.
این ساز به Ctesibius of Alexandria، مهندس و مخترع یونانی، نسبت داده می شود.
Hydraulis یک نوع ارگ آبی بود که برای کنترل فشار هوا از سامانه ای مرتبط با آب استفاده می کرد.
در واقع این ساز را می توان یکی از نخستین نمونه های جدی ارگ دانست.
موزه متروپولیتن نیز پیدایش ارگ هیدرولیک را به قرن سوم پیش از میلاد در اسکندریه نسبت می دهد.
چه زمانی ارگ وارد کلیسا شد؟
ارگ در ابتدا مخصوص کلیسا نبود.
در دوره های مختلف از ارگ برای کاربردهای مختلف استفاده می شد، اما بعدها این ساز در موسیقی مذهبی اروپا جایگاه بسیار مهمی پیدا کرد.
در قرون وسطی، ساخت ارگ در اروپا دوباره گسترش پیدا کرد و از حدود قرن نهم و دهم میلادی به بعد، با رشد صومعه ها و کلیساها، استفاده از آن بیشتر شد.
در قرن های بعدی ارگ بزرگ تر و پیچیده تر شد و تعداد Stop ها و Manual ها افزایش پیدا کرد.
پدال بورد نیز بعدها به شکل جدی وارد ساختار ارگ شد و حدود قرن هجدهم به یکی از اجزای مهم ارگ های بزرگ تبدیل شد.
چرا ارگ را یکی از بزرگ ترین سازهای جهان می دانند؟
چون برخلاف بیشتر سازها، ارگ فقط یک بدنه کوچک نیست.
ممکن است یک ارگ بزرگ در داخل یک کلیسا یا سالن، بخش بزرگی از ساختمان را اشغال کند.
هزاران لوله، مخزن های هوا، Wind Chest ها، سیستم های مکانیکی یا الکتریکی، Manual ها، Stop ها و Pedalboard همگی در کنار یکدیگر قرار می گیرند.
حتی بعضی از لوله های ارگ ممکن است چند متر طول داشته باشند.
برای همین وقتی پشت کنسول یک ارگ بزرگ می نشینیم، در واقع داریم یک ساز عظیم چند هزار قطعه ای را کنترل می کنیم، نه فقط یک کیبورد بزرگ.
برای نمونه، ارگ Wanamaker در فیلادلفیا یکی از مشهورترین نمونه های بسیار عظیم است و در زمان ساخت خود به عنوان بزرگ ترین ارگ لوله ای ساخته شده شناخته می شد.
یک نکته جالب درباره ارگ
در پیانو، اگر کلید را محکم تر بزنیم، صدای نت بلندتر می شود.
اما در ارگ لوله ای سنتی، فشار بیشتر یا کمتر روی کلاویه معمولا باعث تغییر مستقیم حجم صدا نمی شود.
برای ایجاد تفاوت در شدت و رنگ صدا، نوازنده بیشتر از Stop ها، ترکیب صداها و سیستم های کنترلی ساز استفاده می کند.
به همین دلیل نوازندگی ارگ با پیانو تفاوت بسیار زیادی دارد.
پس ارگ با کیبورد چه فرقی دارد؟
کیبورد یا Electronic Keyboard معمولا با مدارهای الکترونیکی و نمونه های صوتی یا سنتز صدا کار می کند.
اما ارگ لوله ای کلاسیک، یک ساز بادی است که صدای اصلی خود را از عبور هوا از داخل لوله ها تولید می کند.
البته امروزه ارگ های دیجیتال و الکترونیکی نیز ساخته می شوند که می توانند صدای ارگ لوله ای را شبیه سازی کنند.
بنابراین هر دو ممکن است کلاویه داشته باشند، اما روش تولید صدا در آنها کاملا متفاوت است.
خلاصه
ارگ لوله ای = ساز بادی + لوله های صوتی + هوای فشرده + کلاویه + Stop + Manual + Pedalboard
ارگ از نظر تاریخی یکی از قدیمی ترین سازهای دارای کلاویه است و ریشه آن به Hydraulis در اسکندریه باستان برمی گردد.
امروزه ارگ های بزرگ می توانند هزاران لوله و چندین Manual داشته باشند و نوازنده با دست ها و پاهای خود به طور همزمان بخش های مختلف ساز را کنترل کند.
به همین دلیل ارگ را می توان یکی از پیچیده ترین سازهای آکوستیک ساخته شده توسط انسان دانست.
از اینکه این انجمن را برای تبادل نظر انتخاب کردهاید، سپاسگزارم. / حسین صباغی